ŠEMA POVRAĆAJA DEPOZITA

(Deposit Refund Scheme: DRS)

 

 

Šta je DRS?

Sistem povraćaja depozita je dokazani, održivi način prikupljanja boca za piće i limenki za reciklažu. Iznos refundacije depozita (uglavnom između 0.05 i 0.25 €) pruža novčani podsticaj za vraćanje boca i limenki za reciklažu. Stopa povraćaja varira između 75% i 95% u zavisnosti od tipa DRS-a. Sistem povraćaja depozita je dokazano sredstvo za prikupljanje velikih količina  praznih boca za piće i limenki za ponovnu upotrebu ili visoko-kvalitetnu reciklažu, i od vitalnog je značaja za postizanje cirkularne ekonomije.

 

Da li postoji DRS u Crnoj Gori?

DRS se više od 4 decenije koristi u većini djelova Crne Gore, ali trenutno samo za određene brendove piva, i ne uključuje plastične boce za vodu i bezalkoholna pića ili druge vrste pića stranih brendova. Boce za vino i mineralnu vodu su nekada bile dio ovog sistema, ali njihovo prikupljanje je odavno obustavljeno.

 

Zašto nam je potreban DRS u Crnoj Gori?

Svi znamo da je otpad veliki problem u Crnoj Gori, a čak do 40% tog otpada čini ambalaža za piće (prosjek na globalnom nivou). Samim tim, pozitivan ishod bi se odmah primjetio.

Takođe, Komisija EU zahtijeva da se postigne stopa recikliranja boca za piće i limenki od 90%, što se može ostvariti samo putem DRS-a.

 

Na koji način funkcioniše DRS?

Kada trgovac na malo kupuje piće od distributera, depozit se plaća distributeru za svaku kupljenu limenku ili bocu. Potrošač plaća depozit trgovcu prilikom kupovine pića. Kada potrošač vrati praznu limenku ili bocu maloprodajnom objektu, centru za otkup ili u automat za boce, depozit se refundira. Trgovac refundira depozit od distributera, plus opcionalnu naknadu za obradu.

Kada trgovac prikupi vraćene boce, šalje ih nazad kamionom (koji dostavlja proizvode u  njegov maloprodani objekat) a koji bi u suprotnom vozio prazan. Kamion isporučuje boce u skladište maloprodajnog objekta, odakle će one biti prebačene u centralno skaldište za vraćene boce. Boce se stavljaju u višekratne vreće sa RFID oznakom koje prodavcu daje administrator i šalje ih na centralno skladište/centar na prebrojavanje. Prodavac zatim dobija nazad novac od depozita (preko bankovnog računa).

 

Koliko košta sprovođenje DRS-a?

Ako se dobro implementira, DRS je samoodrživ i može koštati od 0.01eur po boci (kao u Norveškoj).

Uvijek postoji trošak upravljanja otpadom, bilo kroz reciklažu i odlaganje otpada. Trošak može da snosi ili država ili proizvođači, distributeri i potrošači.

U sistemu povraćaja depozita, troškove reciklaže snose proizvođači i potrošači, a ne država i poreski obaveznici.

Jednokratne boce za piće,  bez sistema povraćaja, zapravo su korporativna subvencija: u trenutnoj situaciji, poreski obveznici snose troškove odlaganja boca za piće, kroz programe reciklaže (reciklažna dvorišta), kroz troškove deponovanja ili kroz troškove čišćenja okoline.

Kada postoji sistem povraćaja depozita za boce i limenke, potrošači (a ne poreski obveznici) plaćaju depozit. Depozit se refundira ako se boca ili limenka vrati. A distributeri pića snose troškove sakupljanja. Distributeri mogu izabrati da li da prebace troškove rukovanja na  potrošače. Troškovi rukovanja, reciklaže i sortiranja variraju između 0.01 i 0.05 € po boci ili limenki.

Troškovi rukovanja DRS-a mogu se refundirati:

  • prodajom otpadnih limenki i plastičnih boca za reciklažu
  • kratkoročnim investicijama na depozite prikupljene od trgovaca
  • depozitom za boce i limenke koji potrošači ne vrate: ovi “neostvareni” ili “nepovraćeni” depoziti, u većini država ostaju vlasništvo distributera ili centralne uprave i mogu iznositi velike sume: u SAD oni iznose milione dolara godišnje.

Budući da se u DRS-u od 70 do 90% ili više depozitnih boca ili limenki vraća, poreski obveznici plaćaju manje za odlaganje, manje za prikupljanje i manje za reciklažu otpada.

Jednokratne boce za piće i limenke čine 40-60% otpada u životnoj sredini. Smanjenje 70% ovog otpada imalo bi veliki uticaj na turizam, koji zavisi od očuvanja prirodnog okruženja Crne Gore.

 

 

Koji su uspješni primjeri DRS-a u svijetu?

4 države su vodeće u primjeni DRS-a: Norveška, Švedska, Estonija i Finska. Sa druge strane, Njemačka i SAD nisu uspjele sprovesti ovaj održiv i potpuno efikasan sistem. Hrvatski sistem je vrlo različit od ostalih i potpuno kontrolisan od strane vlade. Njemački sistem je jedini sistem koji je decentralizovan i stoga je prilično skup. Uprkos visokoj stopi povraćaja, Hrvatska trenutno ima ograničenu kontrolu nad onim što će se naći na tržištu. Važno je istaći da administrator DRS-a nije jedini odgovoran za cijelokupan sistem i njegove ishode.

Ono što ove 4 države pravilno rade jeste uspostavljanje sistema koji je dugoročno održiv. Imenovale su Centralnog administratora DRS-a koji je zakonom odgovoran za implementaciju i rad DRS-a. Administrator funkcioniše kao neprofitna organizacija. Važno je da nijedna strana ne ostvaruje profit od sistema: cilj administratora treba da bude smanjenje operativnih troškova DRS-a.

Njihova uprava je u vlasništvu industrije pića i maloprodaje. Glavni izvor prihoda administratora su nepovraćeni depoziti, prodaja materijala povraćenih putem DRS-a i naknada proizvođača: naknada bi trebala popuniti prazninu između operativnih troškova administratora i prihoda od nepovraćenog depozita i prodaje materijala. Dakle, što je sistem efikasniji – to je niža naknada proizvođača. Efikasnost troškova sistema je uslov za njegov uspijeh.

Kako bi se proizvođači motivisali da postanu članovi ove administracije, Norveška i Švedska su se opredijelile za sljedeće: Vlada povećava poreze na boce koje se plasiraju na tržište, a nisu dio sistema depozita (ovo se može proširiti i na boce koje se nisu za višekratnu upotrebu ili se ne recikliraju). Ovaj porez (0,5 € po boci u Norveškoj) ide u fond za zaštitu životne sredine.

Ako je sistem centralizovan i neprofitabilan, onda je sistem vrlo jeftin za proizvođače i trgovce, između 0,01 € (Norveška) i 0,05 € po boci. U Španiji iznosi čak i manje od 0,007 € po boci.

Šta je potrebno za uspiješan DRS?

Prema Reloop platform -i, to su sljedećih pet stavki:

  • Iznos depozita mora biti dovoljno visok da podstakne sakupljanje.
  • Centralizovani izvještaji o prodaji prema veličini i tipu materijala.
  • Prikladna mjesta za sakupljanje / bez dodatnih putanja, minimalno dodatno vrijeme za otkup boca ili limenki.
  • Moderan sistem za upravljanje podacima (prepoznavanje bar kodova / kompaktiranje na licu mjesta).
  • Centralni *clearing* sistem

 

Porezi ili DRS?

Uvođenje poreza proizvođačima ili maloprodajama na prodaju boca pokazalo se neefikasnim u nekoliko država. Uspješnije se pokazalo uvođenje obaveza i depozita. Na primjer, španska vlada koja trenutno radi na svom zakonu o DRS-u birala je između ove dvije opcije, ali se odlučila za depozit, a ne za porez, zbog boljeg učinka.

 

Uloga Vlade:

Važno je da Vlada donese zakon o depozitnoj šemi. Takođe treba definisati koje vrste pića su dio sistema, njihovu količinu i što je najvažnije: obaveze proizvođača (od presudnog je značaja da proizvođači imaju obavezu da izvještavaju o količini proizvoda plasiranih na tržište – kako bi se izbjegla prevara).

 

Koje međunarodne institucije preporučuju DRS?

DRS je preporučen od strane mnogih međunarodnih institucija kao rješenje u borbu protiv zagađenja bocama:

  • U Okvirnoj Direktivi o otpadu
  • Preporučuje se u Direktivi o ambalaži i ambalažnom otpadu
  • Preporučuje u Rezoluciji UN od 06.12.2018. koja se tiče očuvanja okeana
  • Preporučena od strane Helcom-a u Deklaraciji o zaštiti Baltičkog mora od 06.03.2018
  • U skladu je takođe sa novom definicijom o proširenoj odgovornosti proizvođača: “POP je skup mjera koje države članice preduzimaju kako bi osigurale da proizvođači imaju finansijsku odgovornost, ili finansijsku i korporativnu odgovornost, za upravljanje otpadom tokom životnog ciklusa proizvoda koji su plasirali …” POP će postati obavezna u EU (oko 2022. godine) za sve proizvođače.

 

 

Procjena rizka DRS-a:

Protivnici DRS-a:

U protivnike DRS-a spadaju proizvođači boca za piće i limenki, punionice bezalkoholnih pića, distributeri piva, vina i alkoholnih pića i maloprodajni objekti, zato što se radije troškove bavljenja otpadom boca za piće ostavljaju Vladi i poreskim obveznicima, i zato pokušavaju da smanje efikasnost DRS-a i uvećaju njegove troškove.

Neki poznati protivnici DRS-a na svijetu su:

Coca-Cola možda ne želi da uloži napor da u Crnoj Gori stavlja pojedinačne bar kodove na boce (što je potrebno kako bi se sprečila prevara). Ovo se može riješiti donošenjem zakona: u mnogim državama svi bar kodovi moraju biti jedinstveni za državu inače se mora platiti porez za svaku bocu koja nema svoj jedinstveni bar kod. U Norveškoj, kompanije koje koriste norveški bar kod, moraju platiti više, ili manje ako koriste nacionalni bar kod.

Međunarodne kompanije se moraju prilagoditi zakonima. Međutim ako zakon nije dovoljno precizan u smislu njihovih obaveza, oni će to iskoristiti. Iz tog razloga je bitno da Vlada jasno definiše obaveze proizvođača u zakonu.

 

Prevara:

  • Automati za boce, nepovraćeni depozit i plastični materijal mora biti u vlasništvu administratora kako bi se izbjegla prevara (a ne u vlasništvu maloprodaje).
  • Preporučuje se da se sistem registruje pomoću bar kodova, jer to neutrališe opasnost od prevara. Takođe se preporučuje da se izveštavanje od strane punionica vrši u bar kodovima (pogledajte smjernice za preporučene obaveze).
  • Preporučuje se da se kompanije u privatnom vlasništvu ne uključuju u ručno prebrojavanje boca, zbog nedostatka kontrole.
  • Da bi kupac povratio odjednom depozit viši od 20 €, treba tražiti ličnu kartu na uvid.

 

Neadekvatan iznos depozita:

  • Ako je depozit nizak, neće vrijediti mnogo pri ilegalnom uvozu boca.
  • Ako je previsok, možete dobiti stopu povraćaja od 200%! Zbog toga je važno odrediti pravu naknadu za depozit. To se može se uraditi sprovođenjem SDP-a (Spremnost Da Se Plati).
  • Depozit ne mora da bude nužno visok da bi se dobio visok nivo povraćaja. U Hrvatskoj je, na primjer, 0.05 €. Vrijednost depozita može čak biti prikazana i na naljepnici na boci u obliku novčića u vrijednosti depozita. U Španiji su nedavno smanjili iznos depozita sa 0,20 na 0,10 €.
  • U Španiji određen je depozit od 0.10 €. Predlažemo da se pogleda depozit na pivske boce u Crnoj Gori kao pokazatelj.

 

Stvaranje Profita:

Ukoliko neka organizacija ili Vlada vidi DRS kao izvor prihoda, postoji visok rizik da će DRS propasti, jer neće biti održiv. DRS mora biti ekonomičan kako bi ostao održiv. Zbog toga se preporučuje centralna (neprofitna) uprava (administrator) koja će upravljati ovim sitemom. Depozit nikada ne bi trebao finansirati sistem kako bi se obezbijedila održivost.

 

Automati za boce ili ručni povraćaj:

  1. Automati za boce i ručni povraćaj treba da imaju različitu naknadu za upravljanje.
  2. 10% grešaka se napravi kod ručnog povraćaja boca koje nisu deo DRS-a. Ponekad dolazi do odbijanja preuzimanja boca zbog nedostatka prostora za odlaganje (ali depozit zadržavaju: prevara).
  3. Automati za boce “presuju“ boce kako bi oslobodili prostor.

Za veće prodavnice, preporučuje se da imaju automate za boce koje mogu automatizovati proces sakupljanja. Ovo omogućava izbjegavanje prevare, greške (ručni proces bi povratio u prosjeku 10% boca bez depozita) i utrošak vremena. Ove mašine mogu ili presovati plastiku kako bi oslobodile prostor za nove boce ili vratile boce namijenjene za ponovnu upotrebu, kao što su staklene boce. One selektuju boce po materijalu, bar kodu i njihovoj veličini. Mogu primiti Alu limenke, HTPE, staklene boce koje se mogu ponovno puniti, PET.

Za male prodavnice, preporučuje se ručni povraćaj uz transport vraćenih boca kamionom. Norveška ima sličnu geografiju kao i Crna Gora i koristi ručni povraćaj za udaljena mjesta.

Preporučljivo je da trgovci na malo plaćaju automate kroz troškove upravljanja. Nije obavezno imati ih, ali ako žele da imaju automat za boce moraće da plate troškove upravljanja Administratoru.

Ne postoje naknade za upravljanje ručnim povraćajem. Zakonom bi trebalo da bude obavezno da svaki prodavac uzima bocu nazad. Čak i benzinske pumpe moraju uzeti bocu nazad i platiti depozit u gotovini. Zadovoljstvo potrošača je jedan od najvažnijih kriterijuma uspešnog DRS sistema.

 

Eksperti za DRS-a koji su intervijusani tokom pisanja ovog članka:

Članak je napisala Alexa Aubertin

01-09-2018

Ovaj izveštaj se stavlja na uvid javnosti i namijenjen je za nekomercijalnu upotrebu – molimo vas da tražite pismenu saglasnost od Zero Waste Montenegro za korišćenje ovog materijala.