Upravljanje otpadom u Crnoj Gori

 

Prema izvještajima Evropske komisije o napretku Crne Gore, upravljanje otpadom je jedan od prioriteta Crne Gore:

 

integrisani sistem upravljanja otpadom [u Crnoj Gori] se još uvijek smatra u vrlo ranoj fazi razvoja. Štaviše, potrebno je ojačati saradnju između države i lokalnih vlasti i potrebne su nove investicije u ovoj oblasti (sa fokusom na razdvajanje i recikliranje otpada). […] Glavni napori treba da budu koncentrisani isključivo na implementaciju i sprovođenje Nacionalnog plana upravljanja otpadom. Trenutna izuzetno niska stopa ostvarenih ciljeva prethodno postavljenih 2011. godine je snažan pokazatelj takve potrebe.”

U Nacionalnoj strategiji sa Akcionim planom za transponovanje, implementaciju i sprovođenje pravne tekovine EU u oblasti životne sredine i klimatskih promjena 2016-2020, najavljeno je:

 

“Otpad se smatra sektorom koji će predstavljati poseban izazov za zemlje kandidatkinje zbog opsega ekoloških zahtjeva EU i potrebe za značajnim ulaganjima u ekološku infrastrukturu kako bi se postigla usklađenost.

Stoga, upravljanje otpadom predstavlja jedan od ključnih izazova u procesu usklađivanja, a posebni napori biće usmjereni na rješavanje svih problema u ovoj oblasti.

Osnovni principi upravljanja otpadom na kojima se zasniva upravljanje otpadom u EU, iako su integrisani u Nacionalnu strategiju upravljanja otpadom i Nacionalni plan za upravljanje otpadom, još uvijek se ne primjenjuju u potpunosti u sistemu upravljanja otpadom u Crnoj Gori, posebno kada je u pitanju princip hijerarhije koji osigurava usklađenost sa redoslijedom prioriteta u upravljanju otpadom (sprječavanje stvaranja otpada, priprema za ponovnu upotrebu, recikliranje i drugi pogoni (korištenje energije) i odlaganje otpada). Sistemi za odvojeno sakupljanje komunalnog otpada još uvijek nisu uspostavljeni na zadovoljavajućem nivou.

Centralizovani sistem prikupljanja podataka o vrstama i količinama otpada još uvijek nije na zadovoljavajućem nivou.”

Najveća ekonomska aktivnost koja stvara otpad u Crnoj Gori je izgradnja i rušenje sa 37% ukupnog otpada (prema EuroStat-u).

Komunalni otpad (poznat i kao čvrsti kućni otpad ili otpad iz domaćinstva) koji čini oko 13% ukupnog otpada generisanog u Crnoj Gori ima veoma visok politički profil zbog svog složenog karaktera, zbog svog sastava, distribucije među mnogim izvorima otpada, i njegove veze sa obrascima potrošnje.

U Zero Waste Montenegro smo odlučili da se fokusiramo na komunalni otpad zbog ograničenih kapaciteta. Kako naša NVO raste, planiramo da proširimo obim rada i na građevinski i otpad od rušenja.

Proizvodnja komunalnog otpada: Teško je dati tačne brojke jer opštine ne znaju koliko se tačno otpada proizvod na njihovoj teritoriji jer se ne prikuplja sve.

Prema ekstrapolaciji zvaničnih podataka koje je dostavilo Ministarstvo održivog razvoja i turizma, godišnje se proizvede oko 160.000 tona, odnosno oko 250 kg po osobi godišnje (podaci iz 2017.). Međutim, ti podaci obično ne uključuju otpad koji je nezakonito bačen.

Prema MONSAT-u, agenciji za statistiku, u 2013. godini bilo je oko 230.000 tona komunalnog otpada koji je generisan u Crnoj Gori (tako je generisano 370 kg po osobi) – i oko 145.000 tona biorazgradivog otpada.

Prema EuroStat-u, u 2013. godini u Crnoj Gori je generisano 508 kg otpada po osobi, od čega je tretirano 451 kg.

Kao prosjek postojećih podataka, mogli bismo procijeniti proizvodnju kućnog otpada po stanovniku u Crnoj Gori na 400-440 kg (podaci iz 2013.).

Za poređenje, prema podacima EuroStata, svaka osoba u EU je 2014. godine proizvela 475 kg komunalnog otpada (i 483 kg komunalnog otpada u 2016. godini).

Sakupljanje otpada: Crna Gora je mala zemlja (650.000 ljudi) sa 23 opštine podijeljene u 3 glavne regije. Postoji 155 malih neregulisanih deponija (manjih od 100 m3), 68 srednjih neregulisanih deponija (između 100-1000 m3) i 50 većih od 1000 m3 širom zemlje. Približno 60% ukupnog otpada sakupljenog u zemlji završi na tim neregulisanim deponijama.

Prema podacima Ministarstva održivog razvoja i turizma, nacionalni ciljevi sakupljanja otpada za 2017. godinu su između 65% i 95% u zavisnosti od opština.

Opštine (JLS) su odgovorne za upravljanje/vođenje čitavog procesa prikupljanja i odlaganja otpada, uključujući ubiranje naknada za pokrivanje svih troškova. Da bi se to postiglo, oni obično osnivaju entitet (JKP = Javno komunalno preduzeće). Problemi sa kojima se oni najviše suočavaju su nedostatak administrativnih vještina (kako odrediti naknadu za domaćinstva i preduzeća), efikasnost (kako optimizovati resurse), takođe nemaju sredstva za prinudu i nedostaje im sposobnost da naplate dugovanja (ovo je veliki problem zapravo). Čini se da nema nikakve saradnje između JLS, čak ni dijeljenja resursa (čini se da neke opštine imaju dodatni neiskorišteni kapacitet, dok drugima isti nedostaje… zato u nekim područjima stoje prazni kontejneri, a u drugim područjima prelivaju sa otpadom).

Infrastruktura za otpad: Infrastruktura za upravljanje otpadom u Crnoj Gori još uvijek nije razvijena. Njen razvoj je dio novog Nacionalnog plana upravljanja čvrstim otpadom. Trenutno postoji 9 reciklažnih dvorišta (6 u Podgorici, 1 u Herceg Novom i 1 u Kotoru), 4 postrojenja za sortiranje materijala (u Podgorici, Žabljaku, Kotoru i Herceg Novom) i 2 sanitarne deponije (u Podgorici (Livade) i Ulcinju (Mozura).

Prema posljednjem Strateškom master planu za upravljanje otpadom planirana je izgradnja regionalnih deponija u Kotoru, Nikšiću, Beranama, Bijelom Polju, Pljevljima i Herceg Novom (oko 70 miliona eura).

Vlada je najavila novi plan u maju 2018. godine: on će se sastojati od 4 centra za upravljanje otpadom (Podgorica, Nikšić, Bijelo Polje i Bar) dajući izbor se izgradi Centar za reciklažu (postrojenje MRF) i/ili postrojenje za obradu otpada za odvojeno i kontrolisano odlaganje građevinskog otpada, i/ili postrojenje za termičku obradu otpada i/ili sanitarnu deponiju. Svakom centru za upravljanje otpadom je prepušteno da odabere najprikladnije rješenje u zavisnosti od njegovih potreba i budžeta.

Recikliranje otpada: Trenutno se reciklira manje od 2-3% otpada u Crnoj Gori. Cilj koji je postavljen u Nacionalnom planu upravljanja čvrstim otpadom za 2017. godinu je 25%, a za 2020. godinu 50%. Trenutni cilj je da se reciklaža u svim opštinama što više poveća, bez obzira na postavljeni cilj. Opštine su postavile cilj za 2017. između 0,8% i 8% recikliranog otpada/proizvedenog otpada, a više od pola je na samo 0,8%.

Prema EuroStat-u, samo 1% komunalnog otpada je reciklirano i 0% je kompostirano u 2013. godini u Crnoj Gori.

Za poređenje, prema EuroStat-u 2016, komunalni otpad je u EU tretiran na sljedeći način:

 

Reciklirano 28% (+ 188% u periodu od 1995. do 2016.)

Kompostirano 16% (+ 184% u periodu od 1995. do 2016.)

Spaljeno 27% (+ 112% u periodu od 1995. do 2016.)

Deponovano 28% (-59% u periodu od 1995. do 2016.)

 

U 2014. godini 44% komunalnog otpada je reciklirano ili kompostirano. U 2016. godini reciklirano je 29%.

Sastav komunalnog otpada u Crnoj Gori:

Sastav komunalnog otpada u Crnoj Gori - 2017 [RETech Njemačka]

Sastav komunalnog otpada u Crnoj Gori – 2017 [RETech Njemačka]

Sastav komunalnog otpada u Crnoj Gori – 2017 [RETech Njemačka]

Izazovi upravljanja otpadom u Crnoj Gori:

Ključna ograničenja u poboljšanju sakupljanja i recikliranja otpada u Crnoj Gori su:

Topografija Crne Gore (planinska zemlja)

Razuđena i siromašna seoska populacija

Nedostatak trenutne adekvatne infrastrukture za upravljanje otpadom

Nizak budžet opština opredjeljen za upravljanje otpadom

Nedostatak kanala za prodaju sekundarnih sirovina

Nedostatak svijesti o uticaju neregulisanog odlaganja otpada

Lokalne prakse spaljivanja otpada na otvorenom prostoru

Nedostatak (ljudskih i finansijskih) resursa na nacionalnom nivou

Institucionalni okvir za upravljanje otpadom sastoji se od:

– Ministarstvo održivog razvoja i turizma:

Pet službenih lica je zaposleno u MORT-u.

– Lokalne samouprave i 23 opštine

– Agencija za zaštitu prirode i životne sredine:

U Agenciji su sistematizovana četiri radna mjesta za uspostavljanje administrativnih procedura za izdavanje dozvola, prikupljanje i ažuriranje podataka o svim vrstama otpada i za izvještavanje nacionalnim i evropskim institucijama.

– Ekološki inspektori i komunalni inspektori:

U Upravi za inspekcijske poslove je zaposleno 6 ekoloških inspektora. Njihove nadležnosti pokrivaju sva pitanja koja se odnose na zaštitu životne sredine u svim podsektorima, uključujući i podsektor upravljanja otpadom. Inspekcijski nadzor za pojedine vrste otpada može uključivati ​​tržišnu, rudarsku, veterinarsku, fitosanitarnu, šumarsku, električnu i saobraćajnu inspekciju.

– MONSAT:

Jedno službeno lice je zaduženo za statistiku otpada u MONSTAT-u (institucija nadležna za prikupljanje i statističku obradu podataka o određenim vrstama i količini otpada, kao i za EUROSTAT izvještavanje).

Zakonodavni okvir za upravljanje otpadom sastoji se od:

 

Zakon o upravljanju otpadom (Službeni list Crne Gore, br. 64/11 i 39/16)

Zakon o životnoj sredini (Službeni list Crne Gore, br. 48/08, 40/10 i 40/11)

Zakon o zaštiti prirode (Službeni list Crne Gore, br. 51/08, 21/09 i 40/11)

Zakon o procjeni uticaja na životnu sredinu (Službeni list Crne Gore, br. 80/05 i 27/13)

Zakon o strateškoj procjeni uticaja na životnu sredinu (Službeni list Crne Gore, br. 80/05, 73/10, 40/11 i 59/11)

Zakon o lokalnoj samoupravi (Službeni list Crne Gore, br. 42/03, 28/04, 75/05 i 13/06 i Službeni list Crne Gore, br. 88/09, 03/10 i 38/12)

Zakon o komunalnim djelatnostima (Službeni list Crne Gore, br. 55/16)

Zakon o uređenju prostora i izgradnji objekata (Službeni list Crne Gore, br. 33/14)

Pravilnik o bližim uslovima koje treba da ispunjava komunalnih kanalizacioni mulj, količine, obim, učestalost i metode analize komunalnog kanalizacionog mulja za dozvoljene namjene i uslovima koje treba da ispunjava zemljište planirano za njegovu primjenu (Službeni list Crne Gore, br. 89/09)

Uredba o načinu i postupku osnivanja sistema preuzimanja, sakupljanja i obrade otpadnih vozila i rada tog sistema (Službeni list Crne Gore, br. 28/12)

Uredba o načinu i postupku osnivanja sistema preuzimanja, sakupljanja i obrade otpada od električnih i elektronskih proizvoda i rada tog sistema (Službeni list Crne Gore, br. 24/12)

Pravilnik o klasifikaciji otpada i katalogu otpada (Službeni list Crne Gore, br. 35/12)

Uredba o načinu i postupku osnivanja sistema preuzimanja, sakupljanja i obrade otpadnih guma i rada tog sistema (Službeni list Crne Gore, br. 39/12)

Uredba o načinu i postupku osnivanja sistema preuzimanja, sakupljanja i obrade otpadnih baterija i akumulatora i rada tog sistema (Službeni list Crne Gore, br. 39/12)

Uredba o bližim kriterijumima, visini i načinu plaćanja posebne naknade za upravljanje otpadom (Službeni list Crne Gore, br. 39/12)

Uredba o načinu i postupku osnivanja sistema preuzimanja, sakupljanja i obrade otpadne ambalaže i rada tog sistema (Službeni list Crne Gore, br. 42/12)

Pravilnik o postupanju sa otpadnim uljima (Službeni list Crne Gore, br. 48/12)

Pravilnik o postupanju sa opremom i otpadom koji sadrži PCB (Službeni list Crne Gore, br. 48/12)

Pravilnik o uslovima, načinu i postupku obrade medicinskog otpada (Službeni list Crne Gore, br. 49/12)

Pravilnik o postupanju sa građevinskim otpadom, načinu i postupku prerade građevinskog otpada, uslovima i načinu odlaganja cement azbestnog građevinskog otpada (Službeni list Crne Gore, br. 50/12)

Pravilnik o načinu vođenja evidencije otpada i sadržaju formulara o transportu otpada (Službeni list Crne Gore, br. 50/12)

Pravilnik o uslovima koje treba da ispunjava privredno društvo odnosno preduzetnik za preradu i/ili odstranjivanje otpada (Službeni list Crne Gore, br. 53/12)

Pravilnik o bližem sadržaju i načinu podnošenja godišnjih izvještaja o sprovođenju planova upravljanja otpadom (Službeni list Crne Gore, br. 53/12)

Pravilnik o bližem sadržaju i načinu sačinjavanja plana upravljanja otpadom proizvođača otpada (Službeni list Crne Gore, br. 05/13)

Pravilnik o uslovima koje treba da ispunjava privredno društvo, odnosno preduzetnik za sakupljanje, odnosno transport otpada (Službeni list Crne Gore, br. 16/13)

Pravilnik o načinu pakovanja i odstranjivanja otpada koji sadrži azbest (“Službeni list CG”, br. 11/13)

Pravilnik o načinu vođenja i sadržaju zahtjeva za upis u registar izvoznika neopasnog otpada (“Službeni list CG”, br. 27/13)

Pravilnik o bližim karakteristikama lokacije, uslovima izgradnje, sanitarno-tehničkim uslovima, načinu rada i zatvaranja deponija (Službeni list Crne Gore, br. 31/13 i 25/16)

Uredba o načinu i uslovima skladištenja otpada (Službeni list Crne Gore, br. 33/13 i 65/15)

Pravilnik o spaljivanju i/ili suspaljivanju otpada (Službeni list Crne Gore, br. 33/13)

Pravilnik o vođenju registra izdatih dozvola za preradu i/ili odstranjivanje otpada, registra sakupljača prevoznika, trgovaca i posrednika otpada (Službeni list Crne Gore, br. 47/13)

Pravilnik o sakupljanju i predaji otpadnih vozila čiji je imalac nepoznat (Službeni list Crne Gore, br. 47/13)

Pravilnik o uslovima za preradu biootpada i kriterijumima za određivanje kvaliteta produkata organskog recikliranja iz biootpada (Službeni list Crne Gore, br. 59/13)

Pravilnik o bližim uslovima za upis u registar posrednika i trgovaca otpadom (Službeni list Crne Gore, br. 46/13 i 21/14)

Pravilnik o metodama ispitivanja opasnih svojstava otpada i bližim uslovima koje treba da ispunjava akreditovana laboratorija za ispitivanje opasnih svojstava otpada (Službeni list Crne Gore, br. 21/14)

Uredba o bližim uslovima koje treba da ispunjavaju materije ili predmeti koji nastaju iz proizvodnog procesa za sporedne proizvode (Službeni list Crne Gore, br. 30/15)

Pravilnik o načinu izračunavanja minimalnih suma osiguranja za slučaj štete pričinjene trećim licima ili njihovim stvarima (Službeni list Crne Gore, br. 40/15)

Uredba o načinu i uslovima skladištenja otpada (Službeni list Crne Gore, br. 33/13 i 65/15)

Pravilnik o sadržaju zahtjeva i dokumentaciji za izdavanje dozvole za preradu i/ili zbrinjavanje otpada iz rudarstva (Službeni list Crne Gore, br. 78/16)

Pravilnik o bližem sadržaju dokumentacije koja se podnosi uz zahtjev za izdavanje dozvole za uvoz, izvoz i tranzit otpada, kao i listi klasifikacije otpada (Službeni list Crne Gore, br. 83/16)

Uredba o kriterijumima za prestanak statusa otpada od gvožđa, čelika, aluminijuma, bakra i stakla (Službeni list Crne Gore, br. 26/17).

 

Ostalo:

 

Strategija upravljanja otpadom Crne Gore do 2030. godine (2015)

Nacionalni plan upravljanja otpadom Crne Gore 2015-2020 (2015)

Nacionalna strategija za transpoziciju, implementaciju i primjenu pravne tekovine EU o životnoj sredini i klimatskim promjenama s Akcijskim Planom 2016-2020 (2016)

Nacrt pregovaračke pozicije Crne Gore za poglavlje 27 – Životna sredina i klimatske promjene – oblast upravljanja otpadom, za međuvladinu konferenciju o pristupanju Crne Gore EU (pregovaračka pozicija Crne Gore)

Prostorni plan Crne Gore (od 2008. godine).

Prema EU, kako bi se postigla usklađenost sa pravnim tekovinama EU, Crna Gora namjerava:

 

Ojačati ljudske kapacitete unutar MORT-a – Direkcije za upravljanje otpadom, zapošljavanjem pravnih službenika, među ostalim osobljem – to će se dogoditi najkasnije u prvom kvartalu 2017. godine

Ojačati ljudske kapacitete unutar Agencije za zaštitu prirode i životne sredine (EPA) za vođenje administrativnih procedura za izdavanje dozvola, prikupljanje i ažuriranje podataka o svim vrstama otpada i za izvještavanje nacionalnih i evropskih institucija.

Obezbjediti planiranje i sprovođenje posebne obuke za osoblje MORT-a – Direkcije za upravljanje otpadom i EPA-e.

Pripremiti i sprovesti internu reorganizaciju Uprave za inspekcijske poslove radi jasne podjele nadležnosti i postizanja veće sinergije u radu inspekcijskih organa.

Potpuno uspostaviti centralizovani sistem prikupljanja podataka o vrstama i količinama otpada kroz već uspostavljenu saradnju između EPA-e i MONSTAT-a.

Najnovije informacije – januar 2017.: Crna Gora trenutno čeka odluku Ministarstva turizma i održivog razvoja u vezi s tri predložene opcije predstavljene u Nacionalnom planu upravljanja otpadom: sve tri opcije predviđaju veliki broj infrastruktura za upravljanje otpadom u cijeloj zemlji (5 transfer stanice, 3 MRF-a, 4 postrojenja za kompostiranje, 5 centara za sortiranje).

 

Opcija 1 predlaže izgradnju 2 nove sanitarne deponije (Nikšić, B. Polje)

Opcija 2 predlaže izgradnju sanitarnih deponija (B. Polje) i transfernu stanicu u Nikšiću

Opcija 3 predlaže izgradnju postrojenja za spaljivanje otpada (Nikšić) i 3 transfer stanice (B. Polje, Bar, Heceg Novi)

 

Najnovije informacije – oktobar 2017.: Odluka koja je trebala biti izabrana od strane crnogorske vlade u junu 2017. još uvijek nije poznata. Studija izvodljivosti za treću opciju još uvijek je u toku izrade u Ministarstvu održivog razvoja.

 

Najnovije informacije – maj 2018.: Vlada je konačno objavila svoju odluku: ona će se sastojati od izgradnje 4 centra za upravljanje otpadom (Podgorica, Nikšić, Bijelo Polje i Bar) dajući opciju da imaju Centar za reciklažu (postrojenje MRF) i/ili postrojenje za tretman otpada za odvojeno i kontrolisano odlaganje građevinskog otpada i/ili postrojenje za termičku obradu otpada i/ili sanitarnu deponiju. Svakom centru za upravljanje otpadom je prepušteno da odabere najprikladnije rješenje u zavisnosti od njegovih potreba i od budžeta.